Oznaczanie chropowatości powierzchni – symbole i zmiany w normie ISO 21920-1

aktualizacja: 21.10.2026

Oznaczanie chropowatości powierzchni na rysunku technicznym zmieniło się wraz z wprowadzeniem normy ISO 21920-1, która zastąpiła wcześniejszą ISO 1302. Zmiany dotyczą symboli graficznych, sposobu zapisywania parametrów, reguł oceny zgodności oraz dodatkowych informacji określających wymagania wobec powierzchni.

Dla konstruktora, technologa i kontrolera jakości ma to duże znaczenie. Nieprecyzyjny zapis może prowadzić do nieporozumień między projektowaniem, produkcją i kontrolą jakości. W efekcie ten sam element może być inaczej interpretowany przez konstruktora, operatora maszyny i osobę wykonującą pomiary.

W tym artykule wyjaśniamy, jak prawidłowo interpretować oznaczenia chropowatości powierzchni zgodnie z ISO 21920-1, czym różnią się one od wcześniejszych zapisów oraz na co zwrócić uwagę podczas przygotowywania dokumentacji technicznej.

Pokazujemy również przykłady oznaczeń i udostępniamy symbole chropowatości w formatach PDF i DWG.

Czym jest chropowatość powierzchni i jak oznacza się ją na rysunku?

Chropowatość powierzchni to drobne nierówności występujące na powierzchni przedmiotu, wynikające między innymi z zastosowanej technologii wykonania. Mogą powstawać podczas toczenia, frezowania, szlifowania, odlewania lub innych procesów produkcyjnych.

Chropowatość wpływa na właściwości użytkowe elementu, takie jak tarcie, zużycie współpracujących powierzchni, szczelność połączeń czy zachowanie warstwy smarnej. Dlatego na rysunkach technicznych określa się wymagania dotyczące struktury powierzchni. Dzięki temu wykonawca wie, jaki rezultat obróbki należy osiągnąć, a kontrola jakości może ocenić zgodność gotowego elementu z dokumentacją.

Do oznaczania wymagań stosuje się specjalne symbole graficzne, uzupełniane o parametry takie jak Ra lub Rz oraz ich wartości graniczne.

Przykładowo zapis Ra 1,6 umieszczony przy odpowiednim symbolu oznacza wymaganie dotyczące parametru Ra o wartości granicznej 1,6 µm. Interpretacja zgodności zależy od reguły akceptacji i warunków oceny określonych przez odpowiednią normę.

Warto przy tym pamiętać, że sama chropowatość jest częścią szerszego zagadnienia, jakim jest struktura geometryczna powierzchni. Norma ISO 21920 dotyczy specyfikowania tej struktury metodami profilowymi.

ISO 1302 a ISO 21920-1 – jakie zmiany wprowadzono?

Przez wiele lat zasady oznaczania struktury geometrycznej powierzchni na rysunkach technicznych opierały się na normie ISO 1302:2002, w Polsce wprowadzonej jako PN-EN ISO 1302:2004.

W grudniu 2021 roku opublikowano normę ISO 21920-1:2021, która zastąpiła wcześniejszy dokument.

W Polsce norma PN-EN ISO 21920-1:2022-06 została opublikowana w wersji angielskiej 21 czerwca 2022 roku. Jej polskojęzyczna wersja ukazała się 3 grudnia 2024 roku.

Oznacza to, że zapis „2022-06” w oznaczeniu polskiej normy nie jest datą publikacji jej tłumaczenia na język polski.

Najważniejsze różnice między ISO 1302 a ISO 21920-1

Najważniejszy wniosek jest taki, że nowa norma nie ogranicza się do zmiany wyglądu symbolu. ISO 21920-1 ma umożliwiać bardziej jednoznaczne określanie wymagań dotyczących powierzchni, tak aby ograniczyć różnice w interpretacji dokumentacji.

Trzy części normy ISO 21920

Warto zwrócić uwagę, że seria ISO 21920 składa się z trzech powiązanych dokumentów.

Dla prawidłowego oznaczania chropowatości powierzchni istotna jest więc nie tylko grafika symbolu. Znaczenie mają również definicja parametru i sposób przeprowadzenia pomiaru.

Jak odczytać znak chropowatości powierzchni?

Znak chropowatości umieszcza się na rysunku technicznym przy powierzchni, której dotyczy wymaganie.

Podstawowe symbole określają, czy sposób wytworzenia powierzchni jest dowolny, czy wymagane jest usuwanie materiału, albo czy usuwanie materiału jest niedopuszczalne.

Podstawowe symbole chropowatości

W ISO 21920-1 charakterystycznym elementem symboli jest dodatkowa belka. Pozwala ona odróżnić oznaczenia zgodne z nową normą od wcześniej stosowanych symboli ISO 1302.

Podstawowy symbol jest jedynie początkiem oznaczenia. Pełna informacja może obejmować parametr, wartość graniczną, regułę akceptacji, wymagania dotyczące filtrów, kierunek profilu i inne warunki. Nie każdy rysunek musi zawierać wszystkie te informacje. Dla wielu popularnych parametrów norma przewiduje wartości i warunki domyślne.

Ra i Rz – co oznaczają parametry chropowatości powierzchni?

Ra i Rz należą do najczęściej stosowanych parametrów chropowatości powierzchni, ale opisują inne cechy profilu. Nie należy traktować ich jako wartości zamiennych.

Ra – średnia arytmetyczna wysokości profilu

Ra opisuje średnią arytmetyczną bezwzględnych wartości odchyleń wysokości profilu od linii odniesienia na długości oceny.

W uproszczeniu parametr informuje o przeciętnym poziomie nierówności analizowanego profilu.

Na rysunkach technicznych często spotyka się oznaczenia:

• Ra 0,8
• Ra 1,6
• Ra 3,2

W przypadku standardowego zapisu wartości wyrażane są w mikrometrach (µm).

Przykładowo Ra 1,6 określa wartość graniczną parametru Ra na wskazanej powierzchni. Nie oznacza to jednak, że każda pojedyncza nierówność powierzchni ma wysokość maksymalnie 1,6 µm.

Ra jest parametrem uśredniającym, dlatego nie wystarcza do opisania wszystkich właściwości powierzchni.

Rz – maksymalna wysokość profilu

Rz opisuje parametr wysokościowy związany z różnicą między wzniesieniami a wgłębieniami profilu w określonych warunkach oceny.

Zapis Rz 6,3 oznacza wymaganie odnoszące się do tego parametru przy wartości granicznej 6,3 µm.

Rz może być przydatny szczególnie wtedy, gdy znaczenie mają charakterystyczne nierówności powierzchni, a nie wyłącznie średnia wartość odchyleń.

Należy jednak uważać na porównywanie wyników uzyskanych według różnych wydań norm. W serii ISO 21920 zmieniły się definicje i zasady określania niektórych parametrów oraz warunków ich oceny.

Ra i Rz nie mają jednego uniwersalnego przelicznika. Dwie powierzchnie o podobnym Ra mogą różnić się profilem nierówności i wartością Rz.

Czy niższa wartość Ra zawsze oznacza lepszą powierzchnię?

Nie. Wszystko zależy od funkcji elementu.

Powierzchnia przeznaczona do uszczelniania może wymagać innych właściwości niż powierzchnia współpracująca ze środkiem smarnym.

Zbyt rygorystyczne wymagania chropowatości mogą też powodować konieczność dodatkowych operacji technologicznych, zwiększać czas obróbki i podnosić koszt wykonania.

Dlatego wymagania dotyczące chropowatości należy dobierać do funkcji elementu, a nie automatycznie wybierać najniższą możliwą wartość.

Nowe symbole chropowatości według ISO 21920-1

Jedną z najbardziej widocznych zmian normy jest nowy wygląd symboli oznaczania struktury geometrycznej powierzchni. Dodatkowa belka pełni funkcję rozróżniającą. Pozwala wskazać, że zapis dotyczy specyfikacji według ISO 21920-1, a nie wcześniejszego ISO 1302.

Zmiana nie oznacza jednak, że wszystkie wcześniejsze rysunki techniczne automatycznie stają się nieczytelne. Podczas pracy ze starszą dokumentacją należy prawidłowo zidentyfikować normę i zasady specyfikacji, według których została przygotowana.

Przy opracowywaniu nowej dokumentacji warto stosować jednolite oznaczenia i jasno określać normy, do których się odwołujemy.

Czy nowe symbole są dostępne w programach CAD?

Obsługa symboli zgodnych z ISO 21920-1 zależy od oprogramowania CAD i jego wersji. Nie należy zakładać, że każdy program automatycznie udostępnia najnowsze oznaczenia lub że starsza biblioteka symboli jest zgodna z aktualną normą.

Przed przygotowaniem dokumentacji należy sprawdzić ustawienia programu oraz standard stosowany przez firmę. W przypadku braku odpowiednich elementów można skorzystać z przygotowanej biblioteki symboli, pod warunkiem zweryfikowania jej zgodności z wymaganiami normy.

Dodatkowe parametry i reguły akceptacji: Tmax, T16 % i Tmed

W ISO 21920-1 ważną rolę odgrywają reguły akceptacji. Określają one, jak interpretować wyniki pomiarów w odniesieniu do wartości granicznej zapisanej na rysunku.

To jedna z istotniejszych zmian względem wcześniejszej normy.

Tmax – maksymalna wartość graniczna

Reguła maksymalnej wartości granicznej jest domyślną regułą akceptacji w ISO 21920-1.

Oznacza to, że przy ocenie zgodności żadna z wartości uzyskanych w pomiarach objętych daną specyfikacją nie powinna przekroczyć odpowiedniej granicy tolerancji.

Norma dopuszcza również jawny zapis Tmax, który można zastosować, aby uniknąć nieporozumień.

W praktyce brak oznaczenia Tmax nie oznacza więc braku wymagań dotyczących maksymalnej wartości.

T16 % – reguła 16%

Oznaczenie T16 % wskazuje regułę akceptacji, według której określona część wyników pomiarowych może przekroczyć granicę tolerancji.

W uproszczeniu dopuszcza się maksymalnie 16% wartości pomiarowych niespełniających danego ograniczenia, z zachowaniem procedur oceny określonych przez normę. W starszym podejściu ISO 1302 reguła 16% była stosowana domyślnie. W ISO 21920-1 nie jest już domyślną zasadą.

To bardzo ważna różnica dla osób pracujących ze starszymi rysunkami technicznymi.

Tmed – reguła mediany

Oznaczenie Tmed wskazuje, że zgodność ocenia się na podstawie mediany wartości pomiarowych. Mediana to wartość środkowa uporządkowanego zbioru wyników.

Do zastosowania tej reguły konieczne są co najmniej trzy wartości pomiarowe. Dodatkowe wymagania mogą określać większą liczbę pomiarów. Reguła mediany nie oznacza, że każda pojedyncza wartość musi spełniać wskazaną granicę.

Porównanie reguł akceptacji

Przy ocenie wyników trzeba odróżnić wartości parametrów obliczone z pomiarów od pojedynczych wzniesień i wgłębień profilu. Reguły akceptacji odnoszą się do określonych wartości pomiarowych parametru, a nie bezpośrednio do każdego punktu powierzchni.

Filtry, długość oceny i dodatkowe informacje pod znakiem chropowatości

Nowa norma pozwala bardziej szczegółowo określać warunki specyfikacji struktury powierzchni.

Ma to znaczenie, ponieważ wynik pomiaru nie zależy wyłącznie od rzeczywistego stanu powierzchni. Istotne są również metoda pomiaru, filtrowanie profilu oraz przyjęta długość oceny.

Do informacji, które można uwzględnić w oznaczeniach, należą między innymi:

• rodzaj filtru profilu,
• wskaźnik zagnieżdżenia filtru,
• długość oceny,
• liczba analizowanych odcinków,
• metoda wyznaczania elementu odniesienia,
• sposób pozyskania profilu,
• kierunek pomiaru,
• dodatkowe wymagania dotyczące powierzchni.

Szczególne znaczenie mają operatory i filtry pozwalające oddzielić składowe profilu o różnych skalach.

W praktyce dwie osoby mogą uzyskać różne wyniki oceny powierzchni, jeśli zastosują odmienne ustawienia pomiarowe.

Dlatego prawidłowe oznaczanie chropowatości powierzchni musi uwzględniać nie tylko wymagany parametr, ale również zasady jego wyznaczania.

Nie każdy zapis musi zawierać pełen zestaw dodatkowych informacji. W wielu przypadkach wykorzystuje się ustawienia domyślne opisane w ISO 21920-3.

Jeżeli jednak zastosowanie elementu wymaga szczególnych warunków pomiaru, powinny one zostać jednoznacznie określone w dokumentacji.

Jak oznaczać chropowatość wybranych fragmentów powierzchni?

Nie zawsze cała powierzchnia elementu musi spełniać takie same wymagania.

Przykładowo jeden fragment wałka może współpracować z uszczelnieniem i wymagać dokładniejszej obróbki, podczas gdy pozostała część elementu nie potrzebuje tak restrykcyjnego parametru.

ISO 21920-1 opisuje sposób wskazywania wymagań dotyczących ograniczonego fragmentu powierzchni.

W takiej sytuacji należy jednoznacznie określić obszar, do którego odnosi się dane oznaczenie, korzystając z odpowiedniego rodzaju linii i wymiarowania.

Na rysunku powinno być jasne:

• który fragment podlega szczególnym wymaganiom,
• gdzie ten fragment się rozpoczyna i kończy,
• jaka wartość parametru obowiązuje w tym obszarze,
• jakie wymagania dotyczą pozostałej powierzchni.

Pozwala to uniknąć sytuacji, w której wykonawca obrabia cały element według najostrzejszego wymagania, mimo że jest ono potrzebne tylko na określonym odcinku.

Kierunek struktury powierzchni na rysunku technicznym

Chropowatość powierzchni nie dotyczy wyłącznie wysokości nierówności. W niektórych zastosowaniach istotny jest również ich kierunek.

Przykładowo toczenie, frezowanie i szlifowanie mogą pozostawiać charakterystyczne ślady obróbki. Ich orientacja może wpływać na tarcie, szczelność i zachowanie powierzchni podczas eksploatacji.

Norma ISO 21920-1 określa sposoby oznaczania kierunku struktury oraz kierunku profilu.

Oznaczanie kierunku struktury powierzchni

Wymaganie dotyczące kierunku struktury może być określane względem odpowiednich elementów odniesienia na rysunku.

Pozwala to jednoznacznie wskazać, jak mają przebiegać ślady obróbki w stosunku do geometrii przedmiotu.

Jest to istotne, ponieważ pomiar wykonany w różnych kierunkach może dawać różne wyniki, szczególnie na powierzchniach z wyraźnymi śladami obróbki.

Jak oznaczać tolerancję dwustronną parametru chropowatości?

W dokumentacji technicznej można określać nie tylko górną, ale również dolną wartość graniczną parametru struktury powierzchni. Tolerancja dwustronna oznacza, że wymaganie ma jednocześnie dolną i górną granicę.

Przykładowo, jeśli funkcja elementu wymaga, aby powierzchnia nie była ani zbyt gładka, ani zbyt chropowata, konstruktor może określić odpowiedni przedział dopuszczalnych wartości.

ISO 21920-1 przewiduje możliwość przedstawienia tolerancji dwustronnej:

• w dwóch oddzielnych wierszach, zawierających odpowiednio górną i dolną granicę;
• w jednym wierszu, z wykorzystaniem zapisu przedziałowego, gdy spełnione są warunki przewidziane normą.

Nie należy mylić tolerancji dwustronnej parametru z wymaganiami dla dwóch fizycznych stron elementu. To dwa różne zagadnienia.

W przypadku odrębnych wymagań dla dwóch stron przedmiotu należy jednoznacznie wskazać, której powierzchni dotyczy dane oznaczenie.

Oznaczanie chropowatości po kolejnych operacjach obróbki

Część elementów przechodzi kilka operacji technologicznych, a wymagania dotyczące powierzchni mogą zmieniać się w trakcie procesu. Przykładowo detal może być najpierw poddawany obróbce zgrubnej, następnie wykańczającej, a na końcu dodatkowej obróbce powierzchniowej.

Norma ISO 21920-1 określa sposób przedstawiania różnych wymagań dotyczących tej samej powierzchni po kolejnych etapach procesu.

Do rozróżnienia poszczególnych wymagań wykorzystuje się numerowane odnośniki, których objaśnienia umieszcza się w odpowiedniej części dokumentacji.

Dzięki temu wykonawca może odczytać wymagania dotyczące poszczególnych etapów, bez konieczności przygotowywania osobnych rysunków dla każdej operacji.

Warto jednak zadbać o to, aby:

• etapy obróbki były jednoznacznie oznaczone,
• wymagania przypisano do właściwych operacji,
• kolejność działań nie budziła wątpliwości,
• symbole były zgodne z normą przyjętą dla dokumentacji.

W przeciwnym razie łatwo o pomyłkę, szczególnie gdy ten sam detal jest wykonywany przez kilka działów lub różnych podwykonawców.

Najczęstsze błędy w oznaczaniu chropowatości powierzchni

Zmiana normy wymaga uwagi szczególnie w firmach, które korzystają jednocześnie ze starszej i nowszej dokumentacji technicznej.

Poniżej przedstawiamy błędy, na które warto zwrócić uwagę.

1. Mieszanie oznaczeń ISO 1302 i ISO 21920-1

Symbole z różnych norm nie powinny być stosowane przypadkowo. Podczas przygotowywania dokumentacji należy określić obowiązujący standard i konsekwentnie go stosować.

2. Zakładanie, że Ra i Rz oznaczają to samo

Parametry opisują różne właściwości profilu. Nie można ich przeliczać według jednego uniwersalnego współczynnika.

3. Nieprawidłowa interpretacja reguły maksymalnej

W ISO 21920-1 reguła maksymalnej wartości granicznej jest domyślna. Brak zapisu Tmax nie oznacza więc, że można automatycznie zastosować regułę 16%.

4. Pomijanie kierunku profilu

W przypadku powierzchni o wyraźnie ukierunkowanych śladach obróbki kierunek pomiaru może wpływać na otrzymany wynik.

5. Brak wskazania fragmentu powierzchni

Jeżeli szczególne wymaganie dotyczy tylko części elementu, należy jednoznacznie określić jego zakres.

6. Stosowanie symboli ze starej biblioteki CAD

Biblioteki techniczne trzeba okresowo aktualizować i sprawdzać pod kątem zgodności z normą.

7. Zbyt rygorystyczne wymagania

Nie zawsze potrzebna jest bardzo gładka powierzchnia. Nadmierne wymagania mogą podnosić koszty obróbki, nie przynosząc dodatkowych korzyści użytkowych.

8. Pomijanie warunków oceny

Ta sama wartość parametru może być interpretowana inaczej, jeżeli stosowane są różne zasady filtrowania, długości oceny lub reguły akceptacji.

Ważne jest więc nie tylko określenie parametru chropowatości, ale również zapewnienie spójności pomiędzy wymaganiem konstrukcyjnym a sposobem kontroli gotowego elementu.

Podsumowanie – co zmieniła norma ISO 21920-1?

Oznaczanie chropowatości powierzchni według ISO 21920-1 pozwala bardziej jednoznacznie określać wymagania dotyczące struktury geometrycznej powierzchni na rysunkach technicznych.

Najważniejsze zmiany dotyczą wyglądu symboli, domyślnej reguły akceptacji, dodatkowych parametrów specyfikacji oraz sposobu przedstawiania wybranych wymagań dotyczących powierzchni i kolejnych operacji obróbki.

Dla firm produkcyjnych szczególnie ważne jest prawidłowe odczytywanie dokumentacji przygotowanej według różnych wydań norm. Dotyczy to zarówno konstruktorów, jak i technologów, operatorów oraz pracowników kontroli jakości.

Dlatego podczas aktualizacji dokumentacji warto uporządkować biblioteki CAD, ustalić wspólne zasady oznaczania i upewnić się, że wszyscy uczestnicy procesu prawidłowo interpretują wymagania.

Dobrze przygotowany rysunek techniczny nie powinien pozostawiać miejsca na domysły. Ma jasno określać, jaki rezultat należy osiągnąć i w jaki sposób ocenić jego zgodność.

FAQ – oznaczanie chropowatości powierzchni

Jaka norma określa oznaczanie chropowatości powierzchni?

Zasady oznaczania struktury geometrycznej powierzchni metodami profilowymi określa ISO 21920-1:2021. W Polsce została wprowadzona jako PN-EN ISO 21920-1:2022-06. Norma zastąpiła wcześniejsze ISO 1302.

Co oznacza Ra 1,6 na rysunku technicznym?

Oznaczenie Ra 1,6 określa wymaganą wartość graniczną parametru Ra wynoszącą 1,6 µm. Sposób oceny zgodności zależy od zasad przyjętych w normie i warunków specyfikacji.

Czym różni się Ra od Rz?

Ra opisuje średnią arytmetyczną bezwzględnych wysokości profilu, natomiast Rz jest parametrem związanym z wysokością nierówności profilu. Nie są to parametry zamienne i nie mają uniwersalnego przelicznika.

Co oznacza dodatkowa kreska nad symbolem chropowatości?

Dodatkowa belka jest elementem symbolu stosowanego w ISO 21920-1. Pozwala odróżnić nowe oznaczenia od wcześniejszych symboli ISO 1302.

Czy oznaczenie Tmax jest obowiązkowe?

Nie. W ISO 21920-1 reguła maksymalnej wartości granicznej obowiązuje domyślnie. Oznaczenie Tmax można zastosować, aby wyraźnie wskazać tę regułę.

Co oznacza T16 %?

Oznaczenie T16 % wskazuje regułę akceptacji dopuszczającą określony udział wyników pomiarowych przekraczających granicę tolerancji. Stosuje się ją zgodnie z zasadami podanymi w ISO 21920-1.

Czy można stosować oznaczenia chropowatości ze starej normy?

Starsze rysunki należy interpretować zgodnie z przyjętymi dla nich wymaganiami. Przy przygotowywaniu nowej dokumentacji należy stosować właściwą normę i unikać niejednoznacznego mieszania oznaczeń.

Czy ISO 21920-1 określa również sposób pomiaru chropowatości?

ISO 21920-1 dotyczy przede wszystkim oznaczania wymagań na dokumentacji technicznej. Definicje parametrów i zasady określania warunków oceny znajdują się również w częściach ISO 21920-2 i ISO 21920-3.

Źródła i dokumenty normatywne

• Polski Komitet Normalizacyjny – PN-EN ISO 21920-1:2022-06, wersja polska
• ISO 21920-1:2021 – Oznaczanie struktury powierzchni
• ISO 21920-2:2021 – Terminy, definicje i parametry
• ISO 21920-3:2021 – Operatory specyfikacji

Artykuł stanowi materiał edukacyjny. Przy opracowywaniu dokumentacji wykonawczej i ocenie zgodności elementów należy korzystać z właściwego wydania pełnej normy.